viernes, 13 de marzo de 2026

1930. El Fallero. Revista.

1930
El Fallero
Portada de revista.
Valencia





La imagen corresponde a la portada de El Fallero, publicación festiva editada en 1930 en el contexto de las celebraciones falleras de Valencia. Este tipo de revistas formaba parte de la cultura gráfica popular vinculada a las fiestas, combinando ilustración, humor, crónica festiva y exaltación de los elementos tradicionales valencianos. El precio indicado en la portada, “30 céntims”, destinada al público que participaba en el ambiente festivo de las Fallas de Valencia.


La ilustración presenta a una pareja de bailarines caracterizados como falleros, con indumentaria tradicional. La composición enfatiza el movimiento del baile mediante la torsión de los cuerpos y la elevación de los brazos, recurso frecuente en la ilustración costumbrista del primer tercio del siglo XX. 


En la mano de los bailarines se aprecian castañuelas, representadas como parte natural del gesto coreográfico. Su presencia introduce un elemento sonoro implícito en la imagen: el chasquido rítmico que acompaña el baile. Desde el punto de vista iconográfico, las castañuelas funcionan aquí como signo visual del baile tradicional y como símbolo de la cultura festiva mediterránea. 



La publicación comenzó en 1921 y fue dirigida por Vicente Miguel Carceller.







sábado, 28 de febrero de 2026

Museu de la Música. MDMB 1364

 

MDMB 1364
Castanyoles
Ca. 1960
Paracho (México)
86 x 56 x 10 mm







Fotografía: MONTSERRAT SAGARRA










miércoles, 25 de febrero de 2026

Desmontando mitos e farto de facelo. Gal.

 
Desmontando mitos e farto de facelo

A idea de que «as castañolas as trouxeron os fenicios a España» soa convincente porque os Fenicios foron grandes navegantes e tiveron presenza na península. Porén, cando se examina con criterio histórico, a afirmación non se sostén.



En primeiro lugar, non existe evidencia arqueolóxica que demostre que os fenicios empregasen especificamente idiófonos de entrechoque como as castañolas. É plausible que utilizasen instrumentos de percusión sinxelos —porque son comúns e fáciles de fabricar en moitas culturas—, pero plausible non significa demostrado. Ata o de agora, non hai achados que permitan afirmar que introducisen este tipo concreto de instrumento na Península Ibérica.
En segundo lugar, os instrumentos de entrechoque (dúas pezas que se golpean entre si) son extremadamente antigos e universais. Aparecen en distintas civilizacións do Mediterráneo e do Próximo Oriente sen que iso implique necesariamente transmisión directa entre elas. Desde o punto de vista organolóxico, trátase dun tipo de instrumento moi básico que pode xurdir de maneira independente en diferentes lugares.
Ademais, no ámbito ibérico prerromano existen representacións de figuras femininas sostendo obxectos que algúns investigadores interpretan como instrumentos de percusión manual, como acontece no xacemento do Cerro de los Santos. Isto suxire que o uso deste tipo de instrumentos na península podería ter desenvolvemento propio ou, cando menos, non depender exclusivamente dunha importación fenicia.
Por último, as castañolas tal e como as coñecemos hoxe son o resultado dunha evolución moito máis tardía. Non nacen directamente vinculadas ao flamenco —que é posterior—, senón que o seu perfeccionamento responde sobre todo ás necesidades técnicas dos bailaríns nos bailes tradicionais, a medida que estes foron facéndose máis complexos e esixentes. A forma, o tamaño, o sistema de suxeición e a técnica actual son froito de séculos de adaptación práctica.
En resumo, non hai probas que permitan afirmar que os fenicios trouxesen as castañolas a España. O que si sabemos é que os instrumentos de entrechoque son universais, que puideron desenvolverse de maneira independente e que as castañolas actuais son o resultado dunha evolución histórica ligada á danza tradicional. Por iso, presentar a súa orixe como unha «importación fenicia» é, como mínimo, unha simplificación excesiva.







Desmontando mitos y fartu de facelo. Ast.

 

La idea de que «les castañueles les trajeron los fenicios a España» suena convincente porque los fenicios fueron grandes navegantes y tuvieron presencia na península. Sicasí, cuando se analiza con criteriu históricu, l’afirmación nun se sostién.



En primer llugar, nun esiste evidencia arqueolóxica que demuestre que los Fenicios usaren específicamente idiófonos d’entrechoque como les castañueles. Ye plausible que emplegaren instrumentos de percusión sencillos —porque son comunes y fáciles de fabricar en munches cultures—, pero plausible nun significa demostráu. Hasta la fecha, nun hai afayos que permitan afirmar que introduxeren esti tipu concretu d’instrumentu na Península Ibérica.

En segundu llugar, los instrumentos d’entrechoque (dos pieces que se golpeen ente sigo) son perantiguos y universales. Apaecen en distintes civilizaciones del Mediterraneu y del Próximu Oriente ensin que eso implique necesariamente tresmisión directa ente elles. Dende’l puntu de vista organolóxicu, trátase d’un tipu d’instrumentu bien básicu que pue surdir de manera independiente en distintos llugares.

Amás, nel ámbitu ibéricu prerromanu esisten representaciones de figures femenines sosteniendo oxetos que dalgunos investigadores interpreten como instrumentos de percusión manual, como asocede nel xacimientu del Cerro de los Santos. Esto suxure que l’usu d’esti tipu d’instrumentos na península podría tener un desarrollu propiu o, polo menos, nun depender esclusivamente d’una importación fenicia.

Por últimu, les castañueles tal como les conocemos güei son el resultáu d’una evolución muncho más tardía. Nun nacen venceyaes directamente al flamencu —que ye posterior—, sinón que’l so perfeccionamientu respondió sobre too a les necesidaes téuniques de los bailarinos nos bailes tradicionales, según estos fueron faciéndose más complexos y esixentes. La forma, el tamañu, el sistema de suxeción y la téunica actual son frutu de sieglos d’adaptación práctica.

En resume, nun hai pruebes que permitan afirmar que los fenicios trajeren les castañueles a España. Lo que sí sabemos ye que los instrumentos d’entrechoque son universales, que pudieron desarrollase de manera independiente y que les castañueles actuales son el resultáu d’una evolución histórica venceyada a la danza tradicional. Por eso, presentar el so orixe como una “importación fenicia” ye, como mínimu, una simplificación excesiva.







MUSEO. Colección 2 de castañolas da Colección de instrumentos musicais da Deputación de Lugo. 28

 

28 NOME: Castañola
MEDIDAS: 103x 76 x 22
PROCEDENCIA: Quiroga/Poboa de Trives, Lugo/Ourense (copia)












lunes, 23 de febrero de 2026

1879. Danza na romaría de San Roque.

 
1879
Danza na romaría de San Roque
Meléndez y Conejo
Xilografía





A xilografía realizada en 1879 por Meléndez e Conejo constitúe un testemuño gráfico de grande valor etnográfico sobre a romaría de San Roque, no contexto festivo da parroquia de Lavadores.

O contorno social que se desprende da imaxe é o dunha comunidade rural ou periurbana galega, reunida arredor dunha romaría, é dicir, unha festividade relixiosa que combina devoción e celebración profana.

A danza representada responde a un modelo tradicional, probablemente emparentado coas muiñeiras ou con outras danzas galegas de carácter vivo e rítmico. Os movementos intúense áxiles e marcados, con elevación de brazos e desprazamentos laterais, o que suxire unha coreografía baseada no diálogo entre parellas ou na alternancia de figuras. A postura dos danzantes, coas pernas flexionadas e os brazos estendidos, enfatiza o carácter festivo e competitivo da execución, onde a destreza individual se exhibe perante a comunidade.


En canto aos instrumentos musicais, a imaxe permite identificar unha pequena agrupación que acompaña o baile. Distínguense percusionistas e, probablemente, instrumentos de corda ou de vento popular, aínda que o gravado sintetiza os detalles.


Especial relevancia adquiren as castañolas. No contexto galego, aínda que non sempre tan predominantes como noutras rexións peninsulares, as castañolas forman parte do acompañamento rítmico en determinadas danzas tradicionais. A súa función non é melódica, senón rítmica: reforzan o compás, subliñan os acentos e dialogan co zapateado ou co movemento corporal do bailarín. Na escena, as castañolas cumpren unha función sonora e visual, xa que o xesto de erguer as mans para percutilas intensifica a teatralidade do baile e converte o corpo en instrumento.


En conxunto, a obra de Meléndez e Conejo constrúe unha imaxe da cultura popular galega nun momento histórico determinado. A través da danza e da música, a xilografía articula unha visión da romaría como espazo de identidade compartida, onde tradición, relixiosidade e celebración se entrelazan nunha mesma experiencia colectiva.







MUSEO. Colección 2 de castañolas da Colección de instrumentos musicais da Deputación de Lugo. 31

 

31 NOME: Castañola
MEDIDAS: 55x 40 x 14
PROCEDENCIA: O Cebreiro, Lugo/León (copia)












lunes, 16 de febrero de 2026

MUSEO. Colección 2 de castañolas da Colección de instrumentos musicais da Deputación de Lugo. 27

 

27 NOME: Castañola
MEDIDAS: 111x 111 x 35
PROCEDENCIA: Quiroga/Poboa de Trives, Lugo/Ourense (copia)







A imaxe amosa unha castañola de gran formato, composta por dúas pezas hemisféricas de madeira unidas por cordón. A madeira presenta veta visible e acabado pulido, cun traballo coidadoso tanto no exterior convexo como no baleirado interior, que actúa como caixa de resonancia. O sistema de suxeición mediante cordón permite a percusión alternada das dúas metades, producindo o son característico deste idiófono de entrechoque.

Medidas: 111 × 111 × 35 mm
Estas dimensións indican unha peza de tamaño considerable dentro da tipoloxía tradicional, o que suxire unha sonoridade grave e potente en comparación con modelos máis pequenos.

Procedencia: Quiroga / A Pobra de Trives (Lugo / Ourense)





EL MUNDO DE LAS CASTAÑUELAS

Las entradas de este Blog provienen de una antigua página publicada en internet en los años 90. En principio se pretende publicar los conte...