Aldán, Cangas
7,5 x 4,5 cm
Guillerme Inácio Costa
Exemplar de castañolas tradicionais vinculado á danza de Aldán, no municipio de Cangas, cunhas dimensións aproximadas de 7,5 x 4,5 cm. Estas pezas insírense no contexto das danzas procesionais do suroeste galego, concretamente nas celebracións en honra de San Sebastián, cuxa dimensión devocional —historicamente asociada á protección fronte a epidemias— axuda a comprender a persistencia destas manifestacións.
A danza de Aldán responde a un modelo estruturado de participación comunitaria. Nela interveñen dez galáns, que executan o baile facendo soar as castañolas como parte inseparable do xesto coreográfico, e cinco damas, cuxa presenza introduce equilibrio visual e rítmico. A figura do guía organiza o desenvolvemento da danza, marcando os tempos e asegurando a cohesión do grupo, mentres que a música de gaita e tambor proporciona o soporte melódico e rítmico.
As castañolas aquí descritas presentan trazos organolóxicos de especial interese. Trátase de pezas pequenas, sen escavar —é dicir, carentes de cunco ou “corazón”—, elaboradas en madeiras densas como o ébano ou o granadillo. Esta ausencia de baleirado interno, relativamente frecuente no ámbito galego, condiciona directamente o resultado sonoro, producindo un timbre máis seco e agudo, claramente diferenciable do das castañolas de tradición andaluza, xeralmente maiores e con cavidade resonadora. As pezas presentan ademais un lixeiro ángulo na súa morfoloxía, recurso que favorece a resonancia malia a falta de cunco.
O testemuño material deste tipo de castañolas vese reforzado pola transmisión familiar. Antonio Hermelo (1941), descendente dunha liña de guías da danza e participante activo durante case corenta anos —chegando a desempeñar el mesmo esa función—, conservou e achegou un par herdado do seu avó. Estas castañolas foron utilizadas na denominada “danza branca” de San Sebastián, e o seu son agudo pode apreciarse mesmo en rexistros onde conviven con modelos máis recentes de tipo andaluz, hoxe empregados por algúns danzantes.
En conxunto, as castañolas de Aldán constitúen un exemplo significativo dentro das castañolas tradicionais galegas, tanto pola súa morfoloxía específica como pola súa integración plena nunha práctica ritual e coreográfica que segue viva na comunidade.
En canto á ausencia de cunco ou “corazón”, parece tratarse dunha característica bastante habitual no ámbito galego para este tipo de castañolas empregadas en danzas.
Fotografías e texto a partir da documentación achegada por Guillerme Inácio Costa.
