Desmontando mitos e farto de facelo
A idea de que «as castañolas as trouxeron os fenicios a España» soa convincente porque os Fenicios foron grandes navegantes e tiveron presenza na península. Porén, cando se examina con criterio histórico, a afirmación non se sostén.
En primeiro lugar, non existe evidencia arqueolóxica que demostre que os fenicios empregasen especificamente idiófonos de entrechoque como as castañolas. É plausible que utilizasen instrumentos de percusión sinxelos —porque son comúns e fáciles de fabricar en moitas culturas—, pero plausible non significa demostrado. Ata o de agora, non hai achados que permitan afirmar que introducisen este tipo concreto de instrumento na Península Ibérica.
En segundo lugar, os instrumentos de entrechoque (dúas pezas que se golpean entre si) son extremadamente antigos e universais. Aparecen en distintas civilizacións do Mediterráneo e do Próximo Oriente sen que iso implique necesariamente transmisión directa entre elas. Desde o punto de vista organolóxico, trátase dun tipo de instrumento moi básico que pode xurdir de maneira independente en diferentes lugares.
Ademais, no ámbito ibérico prerromano existen representacións de figuras femininas sostendo obxectos que algúns investigadores interpretan como instrumentos de percusión manual, como acontece no xacemento do Cerro de los Santos. Isto suxire que o uso deste tipo de instrumentos na península podería ter desenvolvemento propio ou, cando menos, non depender exclusivamente dunha importación fenicia.
Por último, as castañolas tal e como as coñecemos hoxe son o resultado dunha evolución moito máis tardía. Non nacen directamente vinculadas ao flamenco —que é posterior—, senón que o seu perfeccionamento responde sobre todo ás necesidades técnicas dos bailaríns nos bailes tradicionais, a medida que estes foron facéndose máis complexos e esixentes. A forma, o tamaño, o sistema de suxeición e a técnica actual son froito de séculos de adaptación práctica.
En resumo, non hai probas que permitan afirmar que os fenicios trouxesen as castañolas a España. O que si sabemos é que os instrumentos de entrechoque son universais, que puideron desenvolverse de maneira independente e que as castañolas actuais son o resultado dunha evolución histórica ligada á danza tradicional. Por iso, presentar a súa orixe como unha «importación fenicia» é, como mínimo, unha simplificación excesiva.
